අභ්‍යවකාශයේ සිට පැමිණෙන නියුට්‍රිනෝ අංශු හඳුනාගැනීම සඳහා නිරීක්ෂණාගාරයක් නිර්මාණය කිරීමේ පුරෝගාමී කාර්යභාරය වෙනුවෙන් බෙල්ජියමේ උපන් භෞතික විද්‍යාඥ මහාචාර්ය ෆ්‍රැන්සිස් හැල්සන් මෙවර භෞතික විද්‍යාව සඳහා නොබෙල් ත්‍යාගයෙන් පිදුම් ලබා තිබේ.
දකුණු ධ්‍රැවයේ ඉදිකර ඇති IceCube නියුට්‍රිනෝ නිරීක්ෂණාගාරය සංවර්ධනය කිරීමට හැල්සන් මහතා නායකත්වය ලබාදී ඇත. ඇන්ටාක්ටිකාවේ අයිස් ඝනක කිලෝමීටර් එකක් පුරා සවි කර ඇති ආලෝක සංවේදක දහස් ගණනක් භාවිත කරමින් මෙම නිරීක්ෂණාගාරය නියුට්‍රිනෝ නමැති අංශු හඳුනාගනී.
නියුට්‍රිනෝ අංශු විශ්වයේ සිදුවන අතිශය ප්‍රචණ්ඩ සහ අධි ශක්ති ක්‍රියාවලීන් පිළිබඳ තොරතුරු රැගෙන එන බැවින්, ඒවා මගින් දුරස්ථ විශ්වය පිළිබඳ නව තොරතුරු අනාවරණය කරගැනීමට විද්‍යාඥයන්ට හැකියාව ලැබී තිබේ.
ස්වීඩන් රාජකීය විද්‍යා ඇකඩමිය සඳහන් කළේ IceCube නියුට්‍රිනෝ නිරීක්ෂණාගාරය සඳහා හැල්සන් මහතාගේ දැක්ම සහ විද්‍යාත්මක නායකත්වය මූලික වශයෙන් වැදගත් වූ බවයි.
දකුණු ධ්‍රැවයේදී නියුට්‍රිනෝ හඳුනාගැනීමේ තම අදහස හැල්සන් මහතා මුලින්ම ඉදිරිපත් කර ඇත්තේ 1988 වසරේදීය.
මේ වන විට ඇමෙරිකානු පුරවැසියෙකු වන ඔහු විස්කොන්සින්-මැඩිසන් විශ්වවිද්‍යාලයේ සේවය කරයි. මාධ්‍ය හමුවකදී අදහස් දක්වමින් හැල්සන් මහතා පැවසුවේ තම අදහස මෙතරම් සාර්ථකව ක්‍රියාත්මක වනු ඇතැයි තමන් පවා අපේක්ෂා නොකළ බවයි.
“මම කොතරම් වාසනාවන්තද කියන එක අවධාරණය කරන්න ඕනෑ. අපි මෙම ව්‍යාපෘතිය ආරම්භ කරන විට, මෙය හොඳ අදහසක් විය හැකි බව සියලු දෙනාම පිළිගත්තා. නමුත් මා ඇතුළු ඉතා සුළු පිරිසක් එය සාර්ථක වේවි කියලා සිතුවා,” යනුවෙන් ඔහු පැවසීය.
නියුට්‍රිනෝ යනු හඳුනාගැනීමට අතිශය අපහසු උප පරමාණුක අංශු විශේෂයකි. සූර්යයා මගින් නියුට්‍රිනෝ අංශු විශාල සංඛ්‍යාවක් නිපදවන අතර, සෑම තත්පරයකම බිලියන ගණනක් නියුට්‍රිනෝ අංශු මිනිසෙකුගේ නියපොත්තක ප්‍රමාණයේ ප්‍රදේශයක් හරහා කිසිදු හානියකින් තොරව ගමන් කරයි.
එහෙත් IceCube නිරීක්ෂණාගාරය සොයන්නේ අපේ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයට බොහෝ දුරින් පිහිටි මන්දාකිණිවල සිදුවන අතිශය ප්‍රචණ්ඩ ක්‍රියාවලීන් හේතුවෙන් නිපදවන ඉතා ඉහළ ශක්තියකින් යුත් නියුට්‍රිනෝ අංශුය.
මෙම නිරීක්ෂණාගාරය දිගු කේබල් මත සවි කළ සංවේදක දහස් ගණනකින් සමන්විත වන අතර, ඒවා අයිස් ඝනක කිලෝමීටරයක පමණ ගැඹුරට විද සවි කර ඇත.
නියුට්‍රිනෝ විශ්වයේ සිදුවන මූලික සහ අතිශය ප්‍රචණ්ඩ සිදුවීම් පිළිබඳ තොරතුරු රැගෙන එන තාරකා විද්‍යාත්මක පණිවිඩකරුවන් ලෙස සැලකිය හැකිය.
නියුට්‍රිනෝ අංශු බොහොමයක් අයිස් හරහා කිසිදු බාධාවකින් තොරව ගමන් කළද, ඉතා කලාතුරකින් ඒවා අයිස් සමඟ අන්තර්ක්‍රියා කරයි. එහිදී ආලෝකයේ කුඩා දිලිසීමක් ඇති කරන අංශු නිපදවෙයි.
එවැනි දුර්ලභ සංඥා මගින් නියුට්‍රිනෝ පැමිණි දිශාව සහ ඒවා නිපදවූ අතිශය ප්‍රබල තත්ත්වයන් පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගත හැකිය. සාමාන්‍ය දුරේක්ෂවලට පහසුවෙන් නිරීක්ෂණය කළ නොහැකි විශ්වයේ ප්‍රදේශ අධ්‍යයනය කිරීමට ඒ අනුව විද්‍යාඥයන්ට හැකි වේ.
භෞතික විද්‍යාව සඳහා නොබෙල් කමිටුවේ සභාපති මහාචාර්ය මාර්ක් පියර්ස් පැවසුවේ, “ෆ්‍රැන්සිස් හැල්සන් ජාත්‍යන්තර පර්යේෂකයන් සහ ඉංජිනේරුවන්ගෙන් සමන්විත කණ්ඩායමකට නායකත්වය ලබාදී අපට විශිෂ්ට උපකරණයක් ලබාදී තිබෙනවා. ඔහුගේ නොපසුබට උත්සාහය සහ විද්‍යාත්මක දැක්ම නව ආකාරයක තාරකා විද්‍යාවකට මඟ විවර කර තිබෙනවා,” යනුවෙනි.
නියුට්‍රිනෝ අංශුවක් පරමාණුක න්‍යෂ්ටියක් සමඟ අන්තර්ක්‍රියා කරන දුර්ලභ අවස්ථාවකදී වේගයෙන් ගමන් කරන ආරෝපිත අංශු නිපදවෙයි. මෙම අංශු අයිස් හරහා වේගයෙන් ගමන් කරන විට නිල් පැහැති ආලෝකයක් නිකුත් කරන අතර, සංවේදී ආලෝක අනාවරක මගින් එය හඳුනාගත හැකිය.
එම ආලෝකයේ රටාව සහ එය ඇති වූ වේලාව විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් නියුට්‍රිනෝව පැමිණි දිශාව ඇස්තමේන්තු කළ හැකිය. එමගින් එහි විශ්වීය මූලාශ්‍රය සොයා ගැනීමට විද්‍යාඥයන්ට හැකි වේ.
කෙසේ වෙතත්, මෙම අන්තර්ක්‍රියා ඉතා දුර්ලභ බැවින් එවැනි සංඥා හඳුනාගැනීම සඳහා අතිවිශාල ප්‍රමාණයක පිරිසිදු අයිස් අවශ්‍ය විය.
හැල්සන් මහතාගේ අදහස වූයේ ඒ සඳහා ඇන්ටාක්ටිකාවේ පවතින විශාල ස්වාභාවික අයිස් තට්ටුව භාවිත කිරීමයි. ඒ අනුව දකුණු ධ්‍රැවයේ භූගෝලීය කේන්ද්‍රයේ නියුට්‍රිනෝ නිරීක්ෂණාගාරයක් ඉදිකිරීමේ දැවැන්ත ව්‍යාපෘතිය ආරම්භ වූ අතර, අයිස් ගැඹුරේ ආලෝක සංවේදක දහස් ගණනක් ස්ථාපිත කෙරිණි.
නියුට්‍රිනෝ අංශුවල විශේෂත්වය වන්නේ ඒවා හඳුනාගැනීමට අපහසු වීමම දුරස්ථ විශ්වයෙන් තොරතුරු රැගෙන එන ප්‍රබල පණිවිඩකරුවන් බවට පත් කිරීමයි.
නියුට්‍රිනෝ අංශු ද්‍රව්‍ය සමඟ ඉතා කලාතුරකින් අන්තර්ක්‍රියා කරන බැවින්, ආලෝකයට පහසුවෙන් විනිවිද යා නොහැකි ඝන ප්‍රදේශ හරහා පවා ඒවාට ගමන් කළ හැකිය.
එමෙන්ම නියුට්‍රිනෝවල විද්‍යුත් ආරෝපණයක් නොමැති බැවින්, අභ්‍යවකාශයේ ගමන් කරන විට චුම්බක ක්ෂේත්‍ර මගින් ඒවායේ ගමන් මාර්ගය වෙනස් නොකරයි. ඒ නිසා නියුට්‍රිනෝවක් පැමිණෙන දිශාව ඔස්සේ එහි මූලාශ්‍රය වෙත ආපසු ගමන් කිරීමට විද්‍යාඥයන්ට හැකියාව ලැබේ.
නියුට්‍රිනෝවල ශක්තිය මගින් ඒවා නිපදවූ ක්‍රියාවලීන් පිළිබඳද තොරතුරු ලබාගත හැකිය. එමගින් පුපුරා යන තාරකා සහ දැවැන්ත කළු කුහර ආශ්‍රිත පරිසරයන් තුළ අංශු අතිශය ඉහළ ශක්ති මට්ටම් දක්වා වේගවත් වන ආකාරය අධ්‍යයනය කිරීමට විද්‍යාඥයන්ට හැකියාව ලැබේ.
ලන්ඩනයේ භෞතික විද්‍යා ආයතනයේ විද්‍යා අධ්‍යක්ෂ ලුවී බාර්සන් පැවසුවේ සාම්ප්‍රදායික දුරේක්ෂවලට නිරීක්ෂණය කළ නොහැකි විශ්වීය සංසිද්ධීන් අධ්‍යයනය කිරීමට IceCube නිරීක්ෂණාගාරය තාරකා විද්‍යාඥයන්ට අවස්ථාව ලබාදී ඇති බවයි.
“ඉන් අනතුරුව සිදු වූ සොයාගැනීම් මගින් විශ්වයේ ඇති වඩාත්ම ශක්තිමත් සහ අභිරහස් ක්‍රියාවලීන් කිහිපයක් තේරුම් ගැනීමට අපට උපකාර වී තිබෙනවා. ඒ සියල්ලට මහාචාර්ය හැල්සන්ගේ කාර්යය විශාල වශයෙන් දායක වී තිබෙනවා,” යනුවෙන් ඔහු පැවසීය.
ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ භෞතික විද්‍යාඥ මහාචාර්ය සුබීර් සර්කාර්, විද්‍යාව සඳහා හැල්සන් මහතාගේ දායකත්වය විස්තර කිරීමේදී ප්‍රංශ නවකතාකරුවෙකු වූ මාර්සෙල් ප්‍රූස්ට්ගේ අදහසක් උපුටා දැක්වීය.
“සැබෑ සොයාගැනීමේ එකම ගමන වන්නේ නව දේශයන් නැරඹීම නොව, වෙනත් දෑස් ලබාගෙන විශ්වය වෙනත් අයෙකුගේ දෑස් හරහා දැකීමයි,” යන ප්‍රූස්ට්ගේ අදහස උපුටා දක්වමින් මහාචාර්ය සර්කාර් පැවසුවේ හැල්සන් මහතාගේ නායකත්වයෙන් IceCube කණ්ඩායම එවැනිම සොයාගැනීමේ ගමනක් සිදුකරමින් විශ්වය දෙස බැලීමට නව කවුළුවක් විවෘත කර ඇති බවයි.
